TÜRK KÜLTÜR VE MEDENİYETİNDE METAFORİK BAĞLAMINDA OYUN-İNANÇ VE MASKE

Pek çok kültürde, oyun esnasında, kimliği gizleme veya alt

kimliğin öne çıkarılmasının bir tezahürü olarak gözüken maske

mefhumu, kimi kültürlerde realist bir tarzda ele alınırken kimi

kültürlerde de simge veya sembol boyutuyla ortaya çıkmıştır. Türk

sanatında ise temsili form olarak beliren maske, görünenin ötesinde bir

dünya sunar. Temsil ettiği gerçek veya mitolojik varlığın, bir başka

görünümünü eğretilemelerle özdeşlik kurarak açığa çıkarır. Burada

verilecek örnek, ilkellerin oyun ve şenliğinde, maskelinin oyun boyunca

Tanrı ile özdeşleştirilmesi, var olma (Duyular) düzeyinden, varlık (Bilinç)

aşaması şeklinde geçirilen evreler, hep birer ilkel saflık, inanma ve

inandırma çerçevesinde gelişmiş olmasıdır.

Sanat tarihinde, arkeolojik buluntularda örneklerine

rastlanılan maske ve türevleri, oyun, dekoratif veya koruyucu özelliklere

sahip çeşitli biçimlerde aslını yansıtabildiği gibi metaforik açıdan da

yorumlanabilmektedir. Benzetmeler, maskenin büyülü ve esrarlı bir hal

almasını sağlayarak adeta bir oyuna dönüştürür. Maskeyi takan kişi

oyun veya törende artık ya özenilen ya da korkulan başka bir kişiyi

oynamaktadır. İnancın özdeksel ve uhrevi boyutu, kutsalın, temsili bir

görüntüsüne dönüşür. Bu gelenek, Türk sanatında özellikle bu

kültürün dahil olduğu farklı coğrafyalar neticesinde din-inanç tesirinin

etkileri, maskenin oluşumunda ve kullanımında etken olduğu

sonucunu doğurmaktadır. Kültürün maske kullanımındaki koruyucu

ve mistik bakışı, Türk sanatının tarihi içinde geçirdiği farklı coğrafya ve

kültür etkilerinin yansımaları özünde hep geçmişten izler taşıyarak

gelmiş olmasıyla açıklanır.

Anahtar Kelimeler: Maske, Oyun, Hayvan Biçim-İnsan Biçim, Metamorfoz, Töz