Süleymaniye Kütüphanesi’nde Bulunan Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonuna Ait 00001 Envanter Numaralı Mushaf’ın Sure Başı Tezyinatları

Özet: İslam medeniyetinde sayısız yazma eser,

öncelikle muhteviyatıyla dönemleri içerisinde kaynak olma özelliğine sahip

olmuş ve yazıldıkları alana adeta yön vermiştir. Bu eserler, kitap sanatları

açısından da ayrıca şaheserler olarak kendilerine yer bulmuşlardır. Türklerin

İslamiyet’e intisap etmeleriyle beraber el yazmalarındaki içerik ve süsleme

sanatlarındaki zenginlik katlanarak devam etmiştir. El yazmalarının hat,

tezhip, minyatür ve cild sanatının eşşiz örnekleri haline gelmesinde şüphesiz

ki Müslüman Türk sanatçısının ilme olduğu kadar kitaba olan sonsuz saygısı da

önemli bir etken olarak görülmektedir. Bu anlamda yalnızca savaş meydanlarında

değil, aynı zamanda sanatın zirve yaptığı el yazmalarla da Dünya Sanat Tarihi

içerisinde yeri tartışılmaz bir konumda olan Türk İslam Sanatını temsil

ettikleri için şanlı ecdadımızı bu vesile ile bir kez daha hayırla ve minnetle

yâd etmek, bütün Müslüman Türklerin yerine getirmesi gereken kutsal bir

vazifedir.

Bahsedildiği üzere Türk İslam Medeniyetinde

kitaba duyulan saygı, bu eserlerin tezyinatındaki özenle de kendisini

göstermektedir. Bu saygı ve özen, özellikle Kur’an-ı Kerimlerde en güzel

örnekleriyle ortaya konulmuştur. Emevi Döneminin sonu ile Abbasi Dönemi

başlarında ilk tezyinatlı örneklerine rastlanılan Mushaflar, sonraki

yüzyıllarda Müslüman Türk sanatçısının elinde gelişerek devam etmiş ve klasik

normlarına kavuşmuştur. Bu noktada hemen her alanda olduğu gibi kitap

bezemeciliğinde de Osmanlı Dönemi, kendine has bir üslupla karşımıza

çıkmaktadır. XVI. yüzyılda klasik Osmanlı üslubunda zirveye ulaşan Mushaf

tezyinatı, XVII. yüzyılın ortalarına kadar sürmüştür. <o:p></o:p>

Mushaf tezyinatı içerisinde en önemli

kısımlardan birisi de hiç şüphesiz ki sure başlarıdır. Sure başları, surelerin

isimlerini, nâzil oldukları yeri ve ayet sayısıyla kaçıncı sure olduğunu

açıklayan başlıklar olarak karşımıza çıkmaktadır. Önceleri sadece yazıyla gösterilen sure

başları zamanla, sure’nin üstünde yatık dikdörtgen şeklinde bezenmeye

başlamıştır. Kuran’da bulunan Fatiha

ve Bakara Sureleri’nin haricindeki diğer 112 sure’nin başlangıcı aynı şekilde ve

her dönemde o devrin sanat anlayışıyla bezenmiştir.<o:p></o:p>

Bu

çalışmaya konu olan eser XVII. yüzyıla ait olup Süleymaniye Yazma Eser

Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Yüzlerce eser arasından seçilen Fazıl Ahmed Paşa

Koleksiyonuna ait 00001 envanter numaralı el yazması Kur’an-ı Kerim’in sure

başı tezyinatları incelenmiştir. Serlevha ile birlikte 114 sure’nin tamamının

tezyin edildiği bu eserin sure başları desen, renk, motif ve üslup özellikleri

bakımından ele alınmıştır. Eser, aynı kütüphane bünyesinde bulunan üç farklı koleksiyona ait

eserlerin bazı sure başı bezemeleriyle karşılaştırılarak dönemi içerisindeki

yeri belirlenmeye çalışılmıştır.<o:p></o:p>

Anahtar Kelimeler: Süleymaniye

Kütüphanesi, Kur’an-ı Kerim, Yazma eser, Sure Başı, Fazıl Ahmet Paşa, Hat,

Tezhip, Cild. <o:p></o:p>