Erzurum'un Güneyine Açılan Bir Kapı: Hınıs Ovası ve Parmaksız Kale Höyük

Erzurum yöresi Küçük Asya içerisinde Transkafkasya, Kuzeybatı İran ve Orta Anadolu arasında geçiş noktası işlevi gören önemli bir coğrafyadır. Paleolitik Çağlardan Kalkolitik Çağlara ve ardılı Tunç Çağlara kadar geçen süreçte yerleşme ve nüfus sayısında artış yaşanmıştır. Yöre önemli bölgelerin geçiş güzergâhında yer almakla birlikte sahip olduğu madeni kaynaklar, bugün olduğu gibi geçmişte de hayvancılık ve geniş tarım alanlarıyla önemli bir yer tutmuş olan bölge sayesinde her zaman dikkatleri üzerine çekmiştir. Genel olarak dağlık topografyaya sahip olan Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve önemli düzlüklere sahip Hınıs Ovası, Transkafkasya etkisinin büyük ölçüde hissedildiği Erzurum’un dağlık güney sınır kuşağı ile Kalkolitik Çağ'ın başlarından itibaren Mezopotamya etkisini yansıtan Muş Ovası arasında 'kilit' bir rol üstlenmektedir. Bu büyük öneme sahip ova, Kalkolitik Çağ'dan itibaren kuzey-güney doğrultusunda gelişen sosyo-ekonomik ve siyasal tabanlı birçok sorunsala ışık tutacaktır. Bölgenin arkeolojisindeki eksik halkalardan birini oluşturan, Hınıs Ovası'nın önemli yerleşimlerinden Parmaksız Kale Höyük, Bingöl Dağı'nın doğu yamacından doğarak, Hınıs Ovası boyunca akan Hınıs Çayı'nın kuzeyle bağlantılı kolları üzerinde yer almaktadır. Bu yönüyle, hammadde temini ve taşımacılık açısından önemli bir güzergâh üzerinde konumlanmıştır. Ova içerisinde kilit rol üstlenen Parmaksız Kale Höyük, 2022 yılı yüzey araştırması ve 2023-2024 yılı kurtarma kazılarında müzeye kazandırılan arkeolojik malzemelerle öne çıkmaktadır. Höyüğün kronolojik düzlemi, söz konusu buluntulara bakıldığında Geç Kalkolitik, Erken Tunç, Orta Tunç ve Orta Demir Çağlar’ına oturtulabilir. Ancak Parmaksız Kale Höyük dışında Hınıs Ovası ve çevresinde bu tabakaların doğruluğunu kanıtlayacak başka bir kazı çalışması yapılmamıştır. Ardından yapılacak Parmaksız Höyük araştırmaları ve kazıları, Erzurum yöresinin önemli arkeolojik merkezlerinden Pulur, Karaz, Sos ve Güzelova ile birlikte bölge tarihinin aydınlatılmasına önemli katkı sağlayacaktır.