17.-20. YÜZYILLAR ARAINDA SABA ZEMZEME MAKAMININ KULLANIMINA İLİŞKİN TESPİTLER

Sözlü

ve yazılı kültürün birbiriyle olan ilişkisini anlamak, insan ve toplum

bilimleriyle ilişkili tüm alanlarda ekol veya akımların yönünü

etkileyebilmektedir(Ong 2003, s:14).Türk Müziğinin tarihsel sürecinde sözlü

kültürden yazılı kültüre geçiş sonrasına ışık tutmak geçmiş ve geleceğin

değerlendirilmesi açısından da faydalı olacaktır. <o:p></o:p>

Sözlü

kültürlerin ürettiği sanat; insanlık değerleri açısından son derece üstün sözel

edimler barındırır ve yazının kullanılmasıyla yiter ve bir daha yaratılamaz.

Ancak; Sözlü geçmişi tüketen ve yanlış uygulanırsa sözlü belleği bile imha eden

okuryazarlık, uygun kullanıldığında eli kalem tutmayanın geçmişini de korur. İnsan;

bilincinin gücünden yararlanabilmek için sözlü ve yazılı kültür üretmek

zorundadır (Ong 2003, s:26). Birçok bilim dalında olduğu gibi sanatı açıklamak

için de elbette yazıya ihtiyaç vardır. Yazı yardımıyla insanın geçmişini ifade

edebiliriz ve bunun kusursuz olmasını bekleyemeyiz. Okuryazarlık anlayışı ile

ruhumuza sinen, düşünme ve anlatım süreçleri ile ilgili varsayımları bir tarafa

iterek farklı dönemlerin musiki anlayışını, yazılan notaları ve teorik

bilgileri kavramaya çalışmak daha anlamlı olacaktır.<o:p></o:p>

Literatüre

bakıldığında, Türklere ait ilk yazılı kaynakların bulunuşundan sonraki

dönemlerde, musiki teorisi ile ilgili birçok kaynağa rastlanmaktadır. Musikinin

teorisinin yazılı olarak açıklandığı kaynaklara “edvar” adı verilmektedir.

Literatürde edvarları inceleyen birçok kaynak bulunmaktadır. Yapılan

çalışmalarda Türk Müziği geleneğini teknik ve tarih açısından kesintisiz bir

biçimde incelemek on altıncı yüzyıl sonlarından itibaren mümkün olmaktadır

(Behar 2015, s:15). Türk Müziği

repertuvarındaki en eski sözlü eserlerin de yine bu döneme ait olduğu

düşünülmektedir. Kaynaklar zemininde dönemlerin musiki iklimlerini ve dönemler

arası etkileşimleri incelemek; teorik

dönüşümün yanı sıra tarih ve musiki bilinci ile yüksek kültür ürünlerinin

aktarımında geleneğin muhafaza edilmesinin önemini de ortaya koymaktadır. <o:p></o:p>

Bu

çalışmada, 17-20. yüzyıllar arasında saba-zemzeme makamının kullanımının teorik

açıdan incelenerek herhangi bir değişime uğrayıp uğramadığının tespit edilmesi ve

bu zaman dilimi içerisinde nasıl kullanıldığının açıklanabilmesi amaçlanmıştır.

Seçilen saba-zemzeme makamındaki eserler üzerinde, makamın yapısını oluşturan

çeşniler ve bu çeşnilerin kullanım oranları tespit edilerek, makamın teorik

kitaplarda anlatılan tarifi ile uyum sağlayıp sağlamadığı araştırılmıştır.<o:p></o:p>

Yapılan

literatür taraması sonucunda; Saba-zemzeme makamına ait seçilen eserlerin daha

önce makamsal açıdan ele alınmamış olduğu saptanmıştır. Çalışma için seçilen

eserlerde makamın geçmişten günümüze nasıl kullanıldığının tespit edilmesi,

ekolleri karşılaştırma imkânı sunarak sonraki çalışmalara ışık tutması

açısından önem arz etmektedir.<o:p></o:p>

Bu

araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Nitel araştırmalarda üç tip

veri toplama tekniğinden bahsedilmektedir. Bunlar; derinlemesine, açık ve

sınırsız görüşme, dolaysız gözlem ve yazılı dökümanların analizidir. Görüşme

yoluyla toplanan veriler, insanların

deneyimleri, düşünceleri, görüşleri, duyguları ve bilgileri hakkında bilgiler

vermektedir. Gözlem yoluyla elde edilen veriler; insanların etkinlikleri,

davranışları ve kişiler arası karşılıklı etkileşimin olduğu tüm alanlardaki

detaylı tanımları vermektedir. Döküman analizi ise, belli bir dökümanın

çözümlenmesi esasına dayanmaktadır. Bu dökümanlar; resmi ve örgütsel kayıtlar,

raporlar, program kayıtları olduğu gibi, kişisel dokumanlar, açık ve

sınırlandırılmamış sorulara verilen yanıtların kayıtları gibi her türlü belgeyi

içine almaktadır (Patton 1990’dan Akt: Özenç Uçak 2000, s:262-263).<o:p></o:p>

Yukarıdaki

bilgilere dayanarak, bu araştırmada literatürde bulunan 17.-20 yüzyıllar

arasında saba-zemzeme makamda bestelenmiş, altı adet sözlü, beş adet sözsüz toplam 11

eser doküman analizi yöntemi ile makamsal açıdan analiz edilerek ele

alınmıştır. Ayrıca saba-zemzeme makamının makamsal analiz kısmı makam ve çeşni

geçkisi bağlamında Arel-Ezgi-Uzdilek’in Türk Müziği nazariyat sistemine göre makam/çeşni

tahlili yapılmıştır. <o:p></o:p>