ARAP EDEBİYATINDA “FAKİRLİK” ALGISINA ŞİİR ÖRNEKLERİ ÜZERİNDEN KISA BİR BAKIŞ

Toplumların ekonomik gelişmişlik düzeyleri, inançları ve kültür paradigmalarıyla şekillendirdikleri sosyal yapıları değişkenlik arz etmektedir. Dolayısıyla fakirliğin sınırları belirlenmiş bir şekilde tanımlanması, çok yönlü ve farklı ölçekli boyutları sebebiyle genel ve müşterek bir düzlemde anlaşılması zordur. Ancak insanoğlunun tarihî serüveni boyunca karşılaştığı en kronik sosyal sorunlarından birinin fakirlik olduğunu söylemek mümkündür.Toplum bilincinde fakirlik, genellikle somut göstergeler; maddî kriterler bağlamında karşılığını bulmuş ve insanın temel ve zorunlu ihtiyaçları olan beslenme, barınma, eğitim, sağlık hizmetlerinden yararlanma, okur yazarlık ve bireysel gelir gibi yaşam kalitesini etkileyen standartları çerçevesinde anlamlandırılmıştır. Geçmiş yüzyıllarda siyâsî, sosyal, ekonomik ve askerî birtakım sâiklerin etkisiyle, fakirliğin günlük yaşantıda daha görünür olduğu ve ön planda durduğuna dâir ipuçlarına tarih kayıtlarında rastlamak mümkündür.Günümüzdeyse, yoğun medya tezviratı ve muhatapların ilgi alanlarının farklı mecralara kayması sebebiyle fakirlik, toplumsal yaşantıda daha geri planda kalan bir olgu izlenimi vermektedir. Ancak özellikle son yüzyılın ilk çeyreğinde bilgiye ve diğer imkanlara erişimin geçmiş dönemlere nispetle daha kolay olduğu hızla küreselleşen dünyanın en önemli sorunlarının başında halen daha fakirliğin yer aldığı gözlemlenmektedir. Ekonomik büyüme, kalkınma ve gelişmişlik gibi niteliklerdeki yükseliş eğiliminin fakirliği çözeceği yönündeki algıların aksine günümüz dünyasında gelişmiş ülkeler olarak nitelenen bölgelerin birçoğunda dahi hâli hazırda toplum geneline yaygın eşit ve adil bir gelir dağılımından söz etmenin ve gelişmişliği tüm unsurlarıyla bir bütün halinde toplumun her kesitinde gözlemlemenin mümkün olmadığı görülmektedir. Edebiyatın toplumların tarih boyunca gösterdiği fikrî ve hissî gelişimleri, müşterek değer ve sosyal sorunları sonraki kuşaklara aktaran işlevi ve millet olma bilincini perçinleyen temel araçlardan biri olduğunu hakikatinden hareketle fakirlik gibi çağlara ve farklı toplum yapılarına yaygın bir soruna bigâne kalacağı düşünülemez. Dolayısıyla bütün dünya milletlerinin yazın geleneklerinde fakirlik, olayların, fikirlerin siyasî ve dinî akımların direkt veya dolaylı olarak üzerinde durduğu bir tema yahut politik ve hamasî söylemlerin üzerine inşa edildiği eşitlik, adalet gibi kavramlara zemin teşkil eden bir argüman olarak ön plana çıkmıştır. Bazen bireysel yahut toplumsal trajedilerin temelinde, bazen ahlakî bozulmaların sebepleri arasında bazen de kitlesel kırılmaların ve infiâllerin köklerinde hem edebî metinlerin kurgularına esin kaynağı olarak kullanılan bir tema hem de hayatın bir hakikati olarak fakirliği görmek mümkündür. Kanaat, sabır, şükür gibi dinî zeminden yükselen değerlerin hâkim olduğu İslâm toplumlarının edebî eserlerinde fakirlik, kimi zaman kadere rıza ve imtihan bağlamında, kimi zamansa adalet, hakkaniyet ve kapitalin toplumun belli başlı zümrelerine hasr edilerek kalanından esirgenmesinden kaynaklı, giderilmesi gereken arızî bir sorun olarak değerlendirilmiş ve dolayısıyla İslâmî edebiyatının şiir ve nesir gibi alt dallarında da tarih boyunca kendisine yer bulmayı başarmıştır. Arap şairlerin fakirlik teması etrafında kaleme aldıkları örnek şiirler, meselenin Arap toplumu arasında mâkes bulan ictimaî boyutları ve derinliğinin anlaşılması açısından önem arz etmektedir. Arap-İslâm edebiyatında kimi zaman zühd ve takva gibi kavramlarla harmanlanan bir bağlam içerisinde değerlendirilen fakirlik yer yer bir övünç meselesi olarak görülmüş, kimi zamansa toplumsal adaletin sağlanmamasından kaynaklı sosyal bir sorun olarak satirik üslupla kaleme alınan şiirlerde dile getirilmiştir. İlahî takdirin bir sonucu olan ve isyan etmeksizin sabır gösterilmesi gereken bir olgu olarak değerlendirilen fakirlik, bazen de maddî imkanlardan yoksun olma kimliğinden sıyrılarak tasavvufî bir hüviyete bürünmüş ve kişinin kendisini her zaman Allah’a (cc.) muhtaç bilmesi sadedinde değerlendirilerek manevî bir zeminde anlamlandırılmıştır. Çalışma, bahse konu minvalde değişimler gösteren fakirlik temasının Arap şiirinde ele alınış biçimlerini örnekler üzerinden değerlendirmek ve fakirlik olgusunun Arap-İslâm edebiyatında şiirler özelinde izlerini sürmek amacıyla yapılmıştır.