CÂHİLİYE DÖNEMİNDE ANNENİN AİLEVÎ- TOPLUMSAL KONUMU VE MERSİYE ŞİİRLERİNE YANSIYAN ANNE-OĞUL İLİŞKİLERİ ÜZERİNE SOSYO-KÜLTÜREL BİR DEĞERLENDİRME

Câhiliye toplumu, ataerkil yapısıyla tebârüz eden bir kimliğe sahiptir. Ancak

döneme hâkim olan klan/aşiret kültürü içerisindeki en küçük sosyal yapı birimi olan

aile özelinde annenin yeri ve itibarı, ilgili devrede “kadın” teması etrafında

dillendirilen söylemlerin aksine oldukça etkili ve başat bir konuma sahiptir. Kabile toplumunun yazılı olmayan hükümleri

çerçevesinde ve edebiyat; şiir ekseninde konu değerlendirildiğinde, anne figürünün,

neredeyse baba ile eşdeğer bir statüye sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu yüksek

konumun temelinde, annenin güçlü, cesur ve savaşçı erkek çocuklar dünyaya

getirip onları yetiştirme işlevinin bulunduğu gözlemlenmektedir. Zira bahse

konu nitelikleri hâiz erkek çocuklar, sadece ailenin izzet ve onurunu değil,

aynı zamanda tüm kabilenin varlığını ve konumunu muhafaza eden aslî unsurlar

olarak telakki edilmişlerdir. Dolayısıyla Câhiliye toplumunda annenin değerinin

bireysel sınırları aşarak kabileler arası saygınlığın ölçütü bir noktada

konumlandığını söylemek mümkündür. Annelerin ilgili devredeki bu belirleyici rolleri,

Câhiliye Araplarının zihinlerinde onlara karşı duyulan derin minnettarlığın ve

övgü dolu ifadelerin kaynağı olmuş, eski Araplar, anneleriyle övünmüş ve

onların aile içindeki yerlerine dair farkındalıklarını her fırsatta açıkça dillendirmişlerdir.

Bu bağlamda, literatürde “Anneye nispet” (النسب إلى الأم) olarak tanımlanan olgu şekillenmiş ve bu konu birçok

araştırmacının özellikle birtakım Oryantalistlerin dikkatini çekmiş ve bu

meseleyle özel olarak ilgilenmelerine sebep olmuştur. Bu çalışma, genel

çerçevesi çizilen ilgili konunun döneme ait mersiye şiirleri vasıtasıyla, anne-oğul

lirizmi zeminden hareketle edebî bir değerlendirilmesinin yapılmasını

amaçlamaktadır.