Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi Mimari Özellikleri ve Dönemsel Değişimler

AYASOFYA-İ

KEBİR CAMİ-İ ŞERİFİ MİMARİ ÖZELLİKLERİ VE DÖNEMSEL DEĞİŞİMLER<o:p></o:p>

Sema Kızılelma, Mimar<o:p></o:p>

Atatürk Üniversitesi Araştırma Görevlisi<o:p></o:p>

Özet<o:p></o:p>

Ayasofya, ilk inşa edildiği günden bugüne

farklı imparatorluklara tanıklık etmiş ve farklı dönemsel inşalara maruz kalmış

olsa da bugün hala varlığını koruyan, farklı dönemlerden ve kültürlerden izler

taşıyan sanat ve mimarlık dünyasının en önemli eserlerinden birisidir. Bu durum

Ayasofya’nın incelenmesinin, tanınmasının ve tanıtılmasının önemini daha net

bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu araştırma metninde Ayasofya’nın ilk

yapımından günümüze mimari özellikleri, geçirdiği yenileme çalışmaları sonucu

meydana gelen değişiklikler başta olmak üzere dış mekân, iç mekân, ibadet

mekânları kullanımlarının nasıl değiştiğini ve bu değişikliklerin yapının

özelinde ve bulunduğu konum içerisinde meydana getirdiği mekânsal ve bölgesel

oluşumlar incelenecektir. Yapıyı meydana getiren mimari unsurların özellikleri

ele alınarak farklı dönemlerde yapıya yüklenen işlevler ortaya konulacak ve bu

işlevlerin yapıya etkileri karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır. Dönemsel

farklılıklar, ekler-çıkarmalar ya da müdahaleler yapı planları üzerinden

okunarak hem yapının mimari özellikleri ele alınacak hem de planlamanın kesit

ve görünüşlerde meydana getirdiği özgün yapısal farklılıklar ön plana

çıkarılacaktır. Özellikle Osmanlı Dönemi’nde yapı dışına yaptırılan minareler,

şadırvan, sebil, medrese ve sıbyan mektepleri gibi eklemeler Ayasofya-i Kebir

Camii’ni kompleks bir yapıya dönüştürmüştür. Aynı şekilde iç mekânlarda yapılan

mihrap, minber, müezzin mahfili, vaaz kürsüsü gibi eklemeler de mekânın

kullanım işlevini ön plana çıkaran eklemeler olmasının yanında dönemsel

farklılıkları ortaya çıkarmamıza yarayan elemanlardır. Tüm bu elemanlar, yerel

ya da farklı bölgelerden taşınarak mekânda kullanılan malzemelerden geçirdiği

yeniliklere kadar pek çok konuda dönemsel ayırım yapılmasına ve mekânın

sınıflandırılmasına imkân tanımaktadır. Yapılacak sınıflandırmalar Ayasofya-i

Kebir Camii’nin inşasından günümüze kadar yapısında meydana gelen değişimleri

anlamamıza ve mimari, mekânsal olarak yapıyı kavramamıza yardımcı olacaktır. <o:p></o:p>

Tüm bu veriler ışığında, inşa edildiği 360

yılından itibaren geçirdiği yıkımlar, yeniden yapımlar ve eklemeler sonrasında

1453 İstanbul’un Fethi ile kılıç hakkı olarak Fatih Sultan Mehmet’in aldığı ve

bize emanet bıraktığı bu görkemli yapının incelenmesi, mekânsal ve tarihsel

sınıflandırılmasının yapılması yapının mimari açıdan tarihinin bilinmesine,

mekâna dair ele alınan öğelerin tanımlanmasına, gelecek kuşakların daha iyi

tanımasına ve yaşatmasına imkân sağlayacaktır.

<o:p></o:p>

Anahtar

Sözcükler: Ayasofya, Mimari

Yapım, İşlev Dönüşümü, Yenileme, Mekânsal Dönüşüm<o:p></o:p>