“Türkiye Kentlerinin Modernlik ve Postmodernlik Durumları: 1993-2011 SEGE Araştırmaları Üzerinden TBA ile Mekana Yönelik Bir Değerlendirme”

Özet

Modernizm ve postmodernizm akımları, ortaya çıkış koşulları kadar yönetsel, ekonomik, sosyolojik, kültürel ve mekansal

etkileriyle analiz edilmesi gereken izler oluşturmaktadır. Bu çalışmada, ilk aşamada modernizm ve postmodernizmin

kuramsal temellerine yönelik tarihsel gelişme sürecini ortaya koyan bir literartür taraması yapılmıştır. Bu tarama sonucunda

iki akımın temel farklılıkları özellikle mekansal paradigmalara etkileriyle ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.

Çalışma kapsamında ikinci aşamada, sosyo-ekonomik gelişmişlik göstergeleri mekanın oluşumunda etkili bileşenler

temelinde bir analize tabi tutulmuştur. 1990lı yılların başından 2010lu yıllara kadar geçen ve literatürde “modernizmden

postmodernizme geçiş süreci” olarak üzerinde uzlaşılan yaklaşık 20 yılın değişimi, Türkiye’de 1993, 2003, 2004 ve 2011

yıllarında tekrarlanan sosyo-ekonomik gelişmişlik çalışmalarının verileri ve sonuçları üzerinden değerlendirilmiştir. DPT

ve DPT’nin kurumsal yapısının dönüştürülmesinden sonra Kalkınma Bakanlığı tarafından yapılan bu dört SEGE

çalışmasından, 1996 ve 2003 yıllarındaki çalışmalar 10 başlık altında (demografik, istihdam, sağlık, eğitim, sanayi, tarım,

inşaat, mali, altyapı ve diğer refah değişkenleri ) 58 kriter ile gerçekleştirilmiştir. 2004 yılında yapılan çalışma, 8 başlık altında

(inşaat ve altyapı hariç) 32 kriter ile; 2011 yılında yapılan son çalışma, yine 8 başlık altında (rekabetçi ve yenilikçi kapasite

göstergeleri, erişilebilirlik göstergeleri ve yaşam kalitesi göstergeleri eklenip, sanayi ve tarım hariç) ancak içerik değiştirilerek

ve 61 kriterle gerçekleştirilmiştir. SEGE çalışmalarında Temel Bileşenler Analizi (TBA) yöntemi kullanılmıştır. TBA, birden

fazla değişkenin (ekonomik büyüme, eğitim, sağlık, kültür, erişilebilirlik, ticari kapasite, iletişim) kullanıldığı sosyoekonomik gelişmişlik endekslerinin oluşturulmasıyla gelişmişliğin ölçülmesinde (Temiz, 2011) başvurulan bir yöntemdir.

Çok sayıda değişkenin ele alınması ile oluşturulan SEGE çalışmaları, niceliksel ve niteliksel değişkenleri bir arada ölçmeye

dahil etmesiyle, ekonomik yapıya ek olarak sosyal yapıyı da kapsamlı olarak yansıtmakta ve yerleşimlerin gelişme düzeyini,

mekanla ilişki kurmaya olanak tanıyıcı içerikte ortaya koymaktadır.

Çalışmanın son aşamasında, SEGE çalışmaları ve literatürün sunduğu içeriğin birlikte değerlendirilmesiyle modern ve

postmodern sosyo-ekonomik içeriğin mekana yönelik bileşenlerle ilişki kurularak tanımlanmasına çalışılmıştır. Bu

kapsamda “örgütsel”, “ekonomik”, “toplumsal/etik” ve “mekansal” gösterge setleri altında kriterler tanımlanmıştır.

Tanımlanan gösterge setleri içerisinde 12 kriter modern dönemle ilişkili; 22 kriter ise postmodern dönemle ilişkili

bulunmuştur. Toplamda elde edilen 34 kriter SPSS programında Temel Bileşenler Analizi yöntemiyle değerlendirilmiş;

Türkiye kentlerinin 1990lı yıllardan 2010lu yıllara kadar geçirdikleri değişimlerin neden olduğu “modernlik ve

postmodernlik durumları” ortaya koyularak tartışmaya açılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Modernizm, Postmodernizm, Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Göstergeleri, SEGE, Temel

Bileşenler Analizi, Kentsel Mekan, Planlama.