OTİZM DAMGALAMA KARŞITI AKRAN EĞİTİMİ PROGRAMININ (ODKAEP) GELİŞTİRİLMESİ VE ETKİLİLİĞİNİN İNCELENMESİ

Özel gereksinimli öğrencilerin kaynaştırma/bütünleştirme aracılığı ile eğitim alması, yapılan yasal

düzenlemeler sonucunda eğitim uygulamalarının önemli bir parçası haline gelmiştir. Böylece, otizm

spektrum bozukluğu (OSB) olan öğrenciler de genel eğitim sınıflarında eskisinden daha sık eğitim

görmektedirler. Ancak araştırmalar, OSB olan öğrencilerin çoğunluğu için

kaynaştırma/bütünleştirme ortamlarında sosyal ilişkileri ve karşılıklı arkadaşlıkları sürdürmenin bir

mücadele olmaya devam ettiğini belirtmektedir. Bu kapsamda son yıllarda, OSB olan bireyleri (ve

akranlarını) desteklemek için “müdahale alanını” bireyin ötesine genişleterek daha verimli ve etkili

müdahalelerin geliştirilebileceği tartışılmaktadır. Bu doğrultuda, okul temelli damgalanma karşıtı

müdahalelerin geliştirilmesi ve ampirik değerlendirmesi ivme kazanmıştır. Ülkemizde de OSB olan

öğrencilerin, tipik gelişen akranları ile olan ilişkilerinde benzer sorunlar yaşadığı az sayıdaki

çalışmada vurgulanmıştır. Ancak bu sorunu önlemeye ve müdahale etmeye yönelik çalışmalara henüz

başlanılmamıştır. Ancak tipik gelişen öğrencilerin, yaygınlığı giderek artan, OSB olan akranlarına

yönelik bilgi, tutum, davranışsal niyet ve düşünülen benzerlik düzeylerinin belirlenmesi ve

geliştirilmesi, kaynaştırma/bütünleştirme uygulamalarının ilerlemesi için büyük önem taşımaktadır.

Bu kapsamda bu çalışmada, ortaokul 5. sınıf düzeyinde OSB’ye yönelik bir damgalama karşıtı akran

eğitim programının geliştirilmesi ve bu programın öğrencilerin, OSB’ye yönelik bilgi, tutum,

davranışsal niyet ve düşünülen benzerlik düzeylerinin gelişimine ve kalıcılığına etkisinin incelenmesi

amaçlanmıştır. Araştırma, ön test-son test kontrol gruplu desenle gerçekleştirilmiştir. Erzurum İli

sınırları içerisinde gerçekleştirilen çalışmanın örneklem seçiminde tabakalı örnekleme, küme

örnekleme ve basit seçkisiz örnekleme yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Çalışmaya OSB hakkında

bilgisi olmayan yaklaşık 498 (deney grubu = 246, kontrol grubu = 252) 5. sınıf öğrencisi katılmıştır.

Deney grubuna, geliştirilen çok oturumlu OSB damgalama karşıtı akran eğitim programı (ODKAEP),

haftada iki ders saati olmak üzere sekiz hafta boyunca uygulamıştır. Öğrencilerin OSB’ye yönelik

bilgisi “Otizm Bilgi Anketi”, bilişsel tutumu “Sıfat Kontrol Listesi”, davranışsal niyeti “Paylaşılan

Etkinlikler Ölçeği”, düşünülen benzerlik düzeyi “Benzerlik Derecelendirme Formu” ve duyuşsal,

davranışsal ve genel tutumları “Çocukların Otizme Karşı Tutumları Ölçeği” ile ön-test, son-test ve

kalıcılık aşamalarında belirlenmiştir. Bulgular, deney grubundaki öğrencilerin OSB hakkındaki

bilgilerinin anlamlı düzeyde arttığını, tutumlarının olumlu yönde geliştiğini ve OSB’li akranlarla

etkinliklere katılma isteklerinin arttığını göstermiştir. İzleme verilerinden elde edilen kazanımların

büyük ölçüde korunduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak ODKAEP, öğrencilerde bilgi ve tutum

değişimini destekleyerek kaynaştırma/bütünleştirme ortamlarında OSB’li akranlara yönelik olumlu

akran ilişkilerinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Programın yaygınlaştırılması, rehber öğretmen

eğitimleriyle desteklenmesi ve akran farkındalığını güçlendirmeye yönelik benzer programların

geliştirilmesi önerilmektedir.