Üniversite Öğrencilerinde Bilişsel Esneklik ve Bilinçli Farkındalıklarının Öz Düzenleme ile İlişkisinin İncelenmesi

Bilinçli farkındalık; “birinin tüm

dikkatinin -an be an- şimdiki deneyimlerine odaklanması” ve“şimdiki anda, yargısız

bir şekilde, bir amaç üstüne belli bir şekilde dikkatin verilmesi olarak tanımlanmaktadır.

Diğer deyişle, kişi içinde bulunduğu an itibariyle duyuları aracılığıyla elde

ettiği duyumları (hisleri), her hangi bir yargıda bulunmaksızın algılara dönüştürülmesi

bilinçli farkındalık olarak ifade edilebilir. Bilinçli farkındalık kavramı “an”ı

vurgulamaktadır. Ancak bu durum kişinin geçmiş ya da geleceğe dair bilgileri

yok sayması anlamında değildir. Bilinçli farkındalık, kişinin bu bilgileri

yerine göre kullanmakla beraber, geçmişe ait veya gelecekle ilgili kaygıların

kişinin şu ana odaklanmasını önlemesine izin vermemesini, “şimdi ve burada” yaşantısını

sürdürmesini ifade eder. Bilinçli farkındalık bu yönüyle insanların pek çok

konuda uyumlu ve sağlıklı tutumlar geliştirmelerinin önünü açtığı gibi dikkat

ve bilinç konularında öz düzenlemenin geliştirilmesinde de önemli bir özellik

olarak ele alınmaktadır.<o:p></o:p>

İnsanlar günlük yaşamlarında pek çok farklı

kaynaktan farklı nitelikte ve yoğunlukta uyarımlar almaktadırlar. Bilişsel

esneklik kuramına göre böyle bir durumda insanların bilişsel şemalar gibi kalıp

düşünce ve tepkilerle karşılaştıkları durumun üstesinden gelmeleri ve bunlara

uyum sağlamaları pek mümkün değildir. Çünkü insanların sürekli değişen her

farklı durum için şemalar geliştirmeleri ve bunlarla etkili bir uyum sağlamaları

mümkün değildir. Genel anlamda bilişsel esneklik, bir bireyin karşılaştığı her hangi

bir duruma karşı düşünce ve tutumlarında değişiklik yapabilme becerisidir. Bilişsel

esnekliği düşük olan bireyler, belli durumlar karşısında kalıp tutumlar

sergiler ve uyum yapmakta zorlanırken, bilişsel esnekliği yüksek bireyler olaya

farklı bakış açıları ve yeni yaklaşımlar geliştirerek sorunlarını daha etkili

bir şekilde çözebilmektedirler. Bilişsel esneklik yönetici fonksiyonlar olarak

adlandırılan ve hedef belirleme, planlama, sezgi, sınırlandırma, odaklanma,

dikkat ve öz düzenleme gibi özellikleri kapsayan geniş bir nöropsikolojik yapının

bir parçası olarak değerlendirilmektedir.<o:p></o:p>

Öz düzenleme ise acil sonuçlar gerekmediğinde

amaca yönelik davranışa aracılık eden psikolojik süreçlere işaret eder. Öz düzenleyici

süreçler alışılmış aktiviteler engellendiğinde ya da hedef yönelimi belirgin

hale geldiğinde doğal olarak başlar. Bireyler hedefler tanımlar, bu hedeflere

ulaşmak için bir dizi davranış başlatır, başarı seviyelerini izler, başarılarını

hedeflerle karşılaştırır ve hedefe ulaşmak için davranışların düzeltilmesi

gerekip gerekmediğini belirler. Eğer bireyin hedefleri ve mevcut davranışları arasında

tutarsızlık tespit edilirse hedefe ulaşabilmek için davranışlarda değişikliğe

gidilir. Bu perspektiften hareketle araştırmanın amacı bireylerin bilinçli

olarak hedeflerini ve davranışlarını belirleme ve bu hedef doğrultusunda yine

davranışlarına yön vermede etkili olduğu belirtilen bu değişkenlerin bir

biriyle olan ilişkilerini incelemektir. Bu bağlamda bilişsel esneklik, bilinçli

farkındalık ve öz düzenlemenin bir biriyle ilişkili olup olmadıkları, ilişkinin

miktarı ve bilişsel esneklik ve bilinçli farkındalığın öz düzenlemeyi yordayıp

yordamadığı soruları üniversite öğrencileri düzeyinde incelenecektir.<o:p></o:p>

Bu araştırma, tarama modellerinden olan

ilişkisel tarama modeline uygun olarak yürütülmektedir. İlişkisel tarama modeli

iki ve daha çok sayıdaki değişken arasında birlikte değişim varlığını ve/veya derecesini

belirlemeyi amaçlayan araştırma modelidir. İlişkisel tarama modeli gerçek bir

neden-sonuç ilişkisi vermemekle birlikte bir değişkendeki durumun bilinmesi

hâlinde ötekinin kestirilmesine olanak sağlamaktadır. Araştırmanın evreni

2017-2018 bahar yarıyılında Atatürk Üniversitesinde öğrenim görmekte olan

lisans öğrencileridir. Tarama çalışması bu öğrencilerden uygun örnekleme (convenience/accidental

sampling) yoluyla seçilmiş olan öğrencilerle yürütülmektedir. Araştırmada Özyeşil,

Arslan, Kesici ve Deniz (2011) tarafından Türkçeye uyarlanan Bilişsel Esneklik

Ölçeği, Bilgin (2009) tarafından

geliştirilen Bilinçli Farkındalık Ölçeği ve Ay (2013) tarafından Türkçeye

uyarlanan Öz Düzenleme Ölçeği veri toplama araçları olarak kullanılmıştır. Sonuç

olarak bilinçli farkındalık ve bilişsel esnekliğin öz düzenlemenin önemil birer

yordayıcıları olduğu tespit edilmiştir. <o:p></o:p>