Vakf-ı Câiz’in Fonksiyonelliği Açısından Dünya Mushaflarının Mukayesesi: Literatür Odaklı Bir Analiz

Bu çalışma, vakf-ı câizin Mushaf remiz sisteminde nasıl belirginleştiğini, farklı beldelerde basılan mushaflar üzerinden mukayeseli biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Literatürde vakf-ı câiz meselesi çoğunlukla Secâvendî’nin kavramsal çerçevesi, ilgili âyetlerin anlam örgüsü ve sınırlı örnekler etrafında tartışılmıştır. Buna karşılık aynı cevaz mahallerinin Türkiye, Pakistan, Tunus, Libya, Medine ve Mısır baskılarında hangi remizlerle gösterildiği ve bu tercihlerinin tilâvet pratiğinde ne tür sonuçlar doğurduğu yeterince incelenmemiştir. Araştırmamız bu boşluğu gidermek üzere seçilmiş âyetlerde önce i‘râb vecihlerini ve bunların ortaya çıkardığı muhtemel mana yönelişlerini değerlendirmiş, ardından söz konusu mushaflardaki remiz yerleşimlerini her bir baskının kendi işaretleme mantığını dikkate alarak karşılaştırmalı analiz yöntemiyle incelemiştir. İnceleme sonucunda, âyet içindeki cevaz noktalarında ele alınan baskıların kendi sistemleri içinde belirli bir tutarlılık sergilediği görülmüştür. Bu durum, farklı remiz tercihleri bulunsa da vakf-ı câizin bütünüyle keyfî bir işaretleme alanı olarak kullanılmadığını, aksine i‘râb ve mana ihtimallerine dayanan belirli bir okuma mantığına yaslandığını göstermektedir. Ayrıca bu sonuç, klasik terminoloji ile mushaflar arasında kopuk bir ilişkinin bulunmadığını da ortaya koymaktadır. Bununla birlikte âyet sonlarında önemli farklılıklar tespit edilmiştir. Türkiye ve Pakistan baskıları, vakf kadar vasıl ihtimalini de daha görünür biçimde korurken Libya baskısında birçok yerde tek tercihin öne çıkarıldığı ve bu sebeple ihtimalli yapının daraldığı anlaşılmıştır. Medine ve Mısır baskılarında ise rüûsü’l-âyde ayrıca remze yer verilmemesi, vakf temayülünü güçlendirmekte ve özellikle hadr, mukabele ve hatimle teravih gibi seri okuyuşlarda vasla dayalı muhtemel anlam alanını yeterince görünür kılmamaktadır. Bu sebeple çalışmanın ulaştığı temel sonuçlardan biri, özellikle Medine baskılı mushaflarda âyet sonlarında vasıl ihtimalini de yansıtacak şekilde remizlerin daha sistematik kullanılması ve mevcut işaretleme düzeninin bu ihtiyaç doğrultusunda yeniden gözden geçirilmesinin gerekli olduğudur.