Güvenlik ve İktisat Bağlamında Abbâsî Hilâfetinin Kendi Coğrafyasına Bakışı

Devletler kuruldukları coğrafyaların sağladığı temeller üzerinde yükselirler. Bu

temeller bir devlete kendisini ayakta tutacak iktisadi koşulları sağladığı gibi onun var

oluşunu belirleyen özelliklere de sahiptir. İktidarlar bu durumun bilincinde olarak

sınırlarını belirleyip yollarını ve kalelerini inşa ederken hem iktisadi koşullarını

geliştirmeyi hem de düşmanlarına karşı korunmayı hedefler. Bu önermelerin doğal

bir sonucu olarak her devletin bir coğrafya bilinci olabileceğini iddia etmemiz

mümkündür. Bildirimiz bu varsayımdan hareketle İslam’ın erken döneminin siyasi

anlamda son halkasını teşkil eden Abbâsî Hilâfetinin iktidarını muhafaza ettiği

süreçte sahip olduğu coğrafya algısını tartışmayı amaçlamaktadır. Abbâsîlerin uzun

süren iktidarının ilk iki asrını teşkil eden süreçte kendi coğrafi alanlarını nasıl

gördüğünü betimlemeyi hedeflediğimiz bu tebliğde; ilgili dönemde kaleme alınmış

genel tarih eserleri, coğrafya eserleri ve özel konulu (vezirler tarihi vb.) eserleri

gözden geçirerek hilâfetin yönettiği coğrafyaya bakışını konu edineceğiz. Burada

kimi yerde bir yöneticinin coğrafyayı nasıl gördüğünü ifade eden cümleleri kimi

yerde ise o coğrafyanın devletin algısında nereye oturduğunu gösterdiğini

varsaydığımız durumları analiz etmeye çalışacağız. Tebliğimiz literatürde kısmen

konu edinilen coğrafya ve iktidar ilişkisini algı temelli gözden geçirmeyi

amaçlamaktadır. Bu sayede İslam tarihinin erken dönemleri için önemli bir mesele

olarak görülen hilâfetin siyasi çözülmesi sürecinde iktidar aktörlerinin süreci nasıl

gördüklerini anlamanın belirli oranda mümkün olacağını düşünüyoruz. Abbâsî

tarihine damgasını vuran ve siyasi parçalanma olarak görülen süreçlerin algı temelli

incelenmesi iktidarın; güvenlik ve iktisadi getiri üzerinden bir siyaset güttüğü bir

vasatı tasvir etmemizi sağlayacaktır. Ortaya çıkan sonuçların hilâfetin iktidar

sürecine dair pek çok konuda var olan fikirlerin dışında yorumlara temel

sağlayabileceğini söyleyebiliriz. Özellikle iktidarın yönettiği coğrafyaya bir

fayda/maliyet kıyası üzerinden bakıyor olabileceği düşüncesinin bu döneme ilişkin

temel tarihsel görüşlerin dışında bir tablo üreteceğini iddia edebiliriz.