EMİR KEBİR’İN HAYATI VE İRAN REFORM HAREKETLERİ

Bu çalışmanın amacı İran yakın tarihinde çok önemli bir yeri olan reform hareketlerinin en

önemli temsilcilerinden Mirza Emri Kebir (Mirza Taki Han) in tanıtılması ve faaliyetlerinin

araştırılmasıdır. İran reform hareketleri de Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki reformlarla

paralellik göstermektedir. İlk benzerlik olarak aynı tarihlerde başlamasını sayarsak bir diğer

benzerlik de aynı alanlarda başlamasıdır diyebiliriz. Yani Osmanlı İmparatorluğu’nda da Kaçar

Hanedanlığı’nda da aynı dönemlerde ve ilk olarak askeri alanda reformlar gerçekleştirilmiştir.

Bu reformların İran’daki en büyük temsilcisi hiç kuşkusuz Emir Kebir’dir. Türkiye akademik

yazınında İran reform hareketleri üzerine ciddi alan oluşmamıştır. Yapılan çalışmalar genel

anlamda reform hareketlerine odaklanmış ve ayrıntılarına girilmemiştir. Bu çalışmanın

amaçlarından biri de bu boşluğu doldurmaktır. Çünkü bu reformlar genel anlamda Osmanlı’dan

esinlenilerek gerçekleştirilmiştir. Bu durum Osmanlı İmparatorluğu’nun Batı reformları

konusunda sadece etkilenen değil etkileyen konumda da olduğunu göstermesi açısından son

derece önemlidir. Reformlar kadar bu reformları uygulayan kişileri ve hayatlarının ayrıntılarını

bilmek de konuyu anlamamıza yardımcı olacaktır. Bu nedenle çalışmamızın odak noktası Emir

Kebir ve onun görüşleri olacaktır.

Doğum tarihi 1807 olan Emir Kebir İran’da bulunan Farahan kentinde dünyaya gelmiştir.

Babasının üst düzey devlet adamlarından birinin aşçısı olması hasebiyle Emir Kebir son derece

elit bir ortamda büyümüştür. Bu durum onun son derece bilgili ve devlet işlerine hâkim biri

olmasını sağlamıştır. Çünkü İran geleneklerine göre varlıklı aileler yanlarında çalışanların

ailelerinin bakımlarını da üstlenir, çocuklarını da kendi çocukları gibi büyütürlermiş. Emir

Kebir’in babasının yanında çalıştığı devlet adamı da Emir Kebiri bu geleneklere göre büyütmüş,

kendi çocuğuyla aynı eğitimi almasına yardım etmiştir (Sultanzade, 2021). Böylece Emir Kebir

İran siyasetini, bürokrasisini ve entelektüel hayatını henüz çok küçük yaştayken kavramaya

başlamıştır. Emir Kebir’in kendi yetenekleri ve şehzadelerle aldığı eğitim sonucu geliştirdiği

karakteri; Tebriz hükümdarlarının ilgisini çekmiş ve böylece aktif siyasi hayatı başlamıştır.

Tüm bu olanlar Emir Kebir’in ileride gerçekleştireceği reformların zihinsel yapısının

oluşmasındaki en büyük etkendi. Bu çalışmada da Emir Kebir’in hayatı ve reformlardaki rolü

incelenecektir.

Anahtar Kelimeler; Emir Kebir, Kaçar Hanedanlığı, Osmanlığı İmparatorluğu, İran.