Cebel-i Lübnan'dan Büyük Lübnan'a Geçiş: Kurumsal Süreklilik ve Politik Kültür

Modern Ortadoğu bağlamında sıklıkla gözden

kaçırılan bir unsur olarak, I. Dünya Savaşı sonrası kurulan Arap manda

devletlerinin Osmanlı geçmişleriyle ilişkileri meselesi, Lübnan bağlamında da

kendisini hissettirir. Yaklaşık 400 yıllık hâkimiyetleri boyunca Osmanlılar,

Cebel-i Lübnan’ı Arap vilayetlerinde tatbik ettikleri idarî tarzdan farklı

olarak, otonom yapısını muhafaza ettiği bir karakterde yönetmiştir. Dürzî Ma’n

emirliğinin bölgedeki hâkimiyetini tanıyan Osmanlı, aileler arasındaki hassas

dengeyi korumaya özen göstererek Cebel-i Lübnan’da dolaylı bir yönetim

anlayışını benimsemiştir. 19. yüzyıla gelindiğinde uluslararası ve bölgesel konjonktürün

etkisiyle Levant’ın önemi giderek artmış, önce Napolyon’un Mısır’ı işgali

ardından Biladüşşam’daki Kavalalı hâkimiyeti Lübnan’daki sosyo-ekonomik

koşulları büyük oranda değiştirmiştir. Dönem, Avrupa müdahalesinin yoğunluk

kazandığı ve Tanzimat bürokrasisinin bu etkiyi sınırlayacak girişimlerde

bulunduğu bir dönemdir. Bu doğrultuda değerlendirilmesi gereken 1861 Cebel-i

Lübnan Nizamnamesi, esasında Batılı güçlerin bölgedeki inisiyatiflerini

kısıtlamak üzerine tasarlanmış ve Lübnan’ın tarihsel istisnai karakterini

merkeze alan orijinal bir yönetim müessesi (Reglement

Organique) ortaya koymuştur. “Mutasarrıflık” olarak da geçen bu idarî

mekanizma, Cebel-i Lübnan’daki sekteryan çatışma ortamını dizginleyebilmiş ve

I. Dünya Savaşı’na dek bölgede “uzun bir barış” dönemi yaşanmıştır. Cebel-i

Lübnan’daki Osmanlı hâkimiyetinin son 60 yılını ifade eden bu süreç, aynı

zamanda savaş sonrası Fransızlar tarafından kurulan “Büyük Lübnan”ın da

temelini oluşturmuştur. Bu dönemden kalan pek çok kurum, teamül ve yönetim

geleneği Büyük Lübnan’a miras kalmıştır. Fakat Lübnan’ın teşekkülündeki çok

temel bir paradoks –Mârûnîler adına kurulan bir ulus-devletin çokkültürlü

karakteri– ve Biladüşşam’daki sınırların problematik yapısı sebebiyle bölge,

uzun süreli çatışmalardan kurtulamamıştır.<o:p></o:p>

Bu çalışmanın temel amacı; Büyük Lübnan’ın

Osmanlı geçmişinden miras aldığı siyasal kültürün ve kurumların analizi

vasıtasıyla, Lübnan’daki güncel çatışma ortamına tarihsel ve sosyolojik bir

açıdan bakmanın önemini belirtmektir. Özellikle 1861 Nizamnamesi üzerinden

Mutasarrıflık Lübnan’ı ile Büyük Lübnan arasındaki siyasal devamlılığın altının

çizilmesi, Lübnan üzerine yapılan değerlendirmelerin genellikle görmezden

geldiği “yapısal” unsurlara dikkat çekilmesi açısından önemlidir. Bu doğrultuda

çalışmada, Cebel-i Lübnan emirliğinin Osmanlı hâkimiyeti altındaki durumundan

kısaca bahsedildikten sonra, 19. yüzyılda Levant’ta yaşanan sosyo-ekonomik

değişimin üzerinde durulacak, özellikle Beyrut, Hayfa, İzmir, İskenderiye gibi

liman kentlerinin gelişimlerinden bahsedilecektir. Levant’ın 19. yüzyılda

yaşadığı dönüşüm, modern Lübnan düşüncesini de mümkün kılan oldukça önemli bir

katalizör işlevi görmüştür. Ardından 1861 Nizamnamesi’ni gerektiren hassas

koşullardan ve Mutasarrıflık idaresinin orijinalliğinden bahsedilecek, modern

Lübnan fikrinin mümkün kılan entelektüel gelişmeler ile Fransız inisiyatifi

üzerinde durulacaktır. Neticede çalışmada; Osmanlı Lübnanı ile Büyük Lübnan

arasındaki süreklilik ve idarî, siyasî, kültürel manada kendisini gösteren bu

sürekliliğin yapısal sonuçları gösterilmeye çalışılacak, güncel çatışma

dinamiklerini temellendirecek tarihsel bir perspektifin önemi vurgulanacaktır.<o:p></o:p>