Milliyetçiliğe Göstergebilimle Bakmak: Alternatif Bir Teorik Yaklaşım Denemesi

En basit haliyle; “herhangi bir amaçla herhangi bir şeyin yerini tutan herhangi bir şey” olarak “gösterge”

kavramının analiziyle uğraşan göstergebilim (semiyotik), 19. yüzyıl sonlarında İsviçreli dilbilimci

Ferdinand de Saussure ve Amerikalı filozof Charles Peirce’ün çalışmaları sonucunda bağımsız bir

ihtisas sahası olarak belirir. 20. yüzyılda sosyal bilimlerin genelinde yaşanan postmodern dönüşümün

araçsallaştırmasıyla göstergebilim alanı, salt filolojik bir disiplin olmaktan çıkar. Roland Barthes’ın

semiyotik kültür çözümlemeleri, Fransız postyapısalcılığının göstergebilimi bir metot olarak kulanan

söylem-iktidar analizi ya da Tartu okulunun öncüsü olduğu ‘kültürel semiyotik’ yaklaşımı,

145

göstergebilimin yeni alanlarda kullanımının önünü açar. 1970’lerde sosyal bilimlerde yaygınlık kazanan

bir başka tartışmaysa kendisini milliyetçilik çalışmaları alanında gösterir. Ernest Gellner’in öncüsü

olduğu ve Eric Hobsbawm ile Benedict Anderson gibi isimlerin çalışmalarıyla belirginleşen ‘modernist’

ya da ‘inşacı’ kuram(lar); millet ile milliyetçilk arasındaki ilişkiyi, o günün standart formlarına göre

tersine çevirerek milletlerin doğal kimlik tipleri olmadıklarını, milliyetçilikler tarafından yaratılan

aidiyet biçimleri olduklarını ileri sürerler. Milletlerin, tarihin başından – ya da en azından erken bir

kısmından – itibaren mevcut olduğunu savunan ‘özcü’ teoriyi doğrudan eleştiren inşacılık, takip eden

yıllarda milliyeçilik literatüründeki en meşru, bilimsel ve bir anlamda ‘ortodoks’ bakış açısı haline gelir.

Anthony Smith’in ‘etnosembolist’ kuramının da tartışmaya dahil olmasıyla beraber millet ve

milliyetçilik arasındaki ilişkinin niteliği meselesi daha da çözülemez bir hal alır.

Bu bildirinin temel amacı; milliyetçilik literatüründeki temel tartışmalara alternatif bir bakış açısı

oluşturacak şekilde, göstergebilim merkezli bir kimlik okumasının mevcudiyetini tartışmaya açmaktır.

Kültürel çalışmalarda göstergebilimin rolü giderek artmakla beraber doğrudan milliyetçilik literatüründe

semiyotik bakış açısına dayanan ve kültürün ya da kimliğin göstergebilimsel bir perspektifle ele

alınabileceğini savunan çalışmalara rastlamak oldukça zordur. Bu doğrultuda; çalışmada öncelikle

mevcut milliyetçilik teorileri arasındaki tartışmaların ana güzergahları tespit edilecek ve literatürdeki

temel meselelerin kısa bir özeti sunulacaktır. Ardından göstergebilimin kültürel çalışmalarda hangi

bağlamlarda nasıl kullanıldığı üzerinde durulacak, özellikle Barhes’ın Mythologies’inde benimsediği

kuramsal araçlar ve Tartu okulundan Juri Lotman’ın teorisi ana hatlarıyla ortaya koyulacaktır. Bu

noktadan hareketle milliyetçiliği yorumlarken göstergebilimin ‘dar’ ve ‘geniş’ anlamlarıyla en temelde

iki husus etrafında kullanılabileceği ileri sürülecektir. Dar anlamıyla, milliyetçiliğin milleti tanımlar ve

kurarken başvurduğu başlıca göstergeler olarak bayrakların, milli marşların, pulların, bozuk para veya

banknotların üzerindeki figürlerin semiyotik açıdan bir inceleme nesnesi haline getirilebileceği görülür.

Dahası, göstergebilimin bu dar anlamıyla kullanımının; Eric Hobsbawm’ın ‘icat edilmiş gelenek’

kavramsallaştırması ya da Anthony Smith’in ‘etnosembolist’ teorisiyle belli açılardan paralellik arz

ettiği de iddia edilebilir. Milliyetçiliğin göstergebilimsel açıdan daha geniş bir perspektifle analiziyse,

kültür ve kimlik konseptleri etrafında temellenen performatif bir kuramsal yaklaşıma kapı aralayabilir.

Lotman’ı takiben kültürün bir metin olduğu savı temel kabul edilirse, bir adım daha atarak kimliğin onu

‘okumak’ anlamına geldiği ve bir millete mensup olmanın (ya da milli bir kimliğe sahip bulunmanın)

belirli pratikleri gerçekleştirmek veya kültürden kaynaklanan eğilimleri benimsemek üzerinden anlam

kazandığı ileri sürülebilir. Bu da, en temelde kültür ve ondan neşet eden kimliğin göstergebilimsel bir

analiziyle belirli bir millete has orijinal davranış kalıplarının ya da pratiklerinin incelenebileceği, yani

kültürün bir metin olarak semiyotik açıdan ‘okunabileceği’ anlamına gelir. Bildiri, bu alternatif

semiyotik okuma biçimini temel alarak halihazırda devam eden ve Türk milli kimliğinin Tarkan çizgi

romanları üzerinden göstergebilimsel bir analizine odaklanan araştırmanın bulgularından kısaca

bahsedilerek sona erecektir.