Hilmi Ziya Ülken'de Milliyetçiliği Haritalandırmak

Kendisini sistemli

düşünceye adamış bir mütefekkir olarak Hilmi Ziya Ülken; felsefe, sosyoloji ve

tarih gelenekleri içerisinde oluşturduğu fikir dünyasının her veçhesinde aynı

yönelimi görebileceğimiz, farklı dönemlerde farklı geleneklere eğilimli olmakla

birlikte hayatının sonuna kadar tek bir gaye için çalışmış bir isimdir. Milli

Mücadele döneminin kasvetli fikir dünyasından Cumhuriyetin tektipleştirici

ideolojik ortamına dek, Anadolu merkezli bir kültür dünyasının canlandırılması,

ihyası ve bu bağlamda ortak bir “yaşam karakteri”, bir ethos oluşturulması, Hilmi Ziya’nın asıl uğraşı olmuştur.

Literatürde Hilmi Ziya’nın milliyetçiliği üzerinde çokça durulmuş olsa da onu

tüm karakteriyle ortaya koyacak, farklı dönemlerde aldığı farklı biçimlere

dikkat çekecek, dahası onun kültürel karakterinin ötesinde siyasi/ideolojik yönünü

tespit edecek çalışmaların sayısı oldukça azdır. Bu çalışmada belli başlı üç

sav ileri sürülmüştür. Bunlardan ilki, Hilmi Ziya’nın milliyetçiliğini ikili

bir tasniflemeye tabi tutmanın, onun anlaşılırlığını ve tutarlılığını

arttıracağıdır. İlkiyle bağlantılı olarak düşünülmesi gereken ikinci sav, Hilmi

Ziya’nın bizzat kendisinin vurgulamaya çalıştığı bir mesele olsa da

Anadoluculuğu salt kültürel bir öze dönüş hareketi olarak tanımlamanın doğru

bir perspektif oluşturmayacağıdır. Zira Türkiye’de

Çağdaş Düşünce Tarihi’nde net bir şekilde altı çizilen bu husus, Hilmi

Ziya’nın erken dönem Anadoluculuğu göz önünde tutulduğunda hareketin siyasi ve

ideolojik tarafının üstünü örtmektedir. Oysa kendisinin yeni yayınlanan erken

dönem eserleri (Anadolu Hayali ve Anadolu Köklerini Arayış) göstermektedir

ki ilk sistematize edildiği haliyle Anadoluculuk, yeni siyasal tasarıların söz

konusu olduğu Milli Mücadele ortamında, felsefi ve sosyolojik temelleri itibariyle

oldukça güçlü bir pozisyonda bulunan siyasi bir akım görünümündedir. Çalışmada

ileri sürülen üçüncü sav, Hilmi Ziya’nın Anadoluculuğunun, içerdiği şiarlar

bakımından resmi ideolojiyle derin bir ayrışma içinde bulunduğu, özellikle bu

farklılığın hissedildiği erken dönem boyunca Cumhuriyetin ideal vatandaş

prototipinden çok farklı bir aidiyet kategorisi öngördüğüdür.<o:p></o:p>