Lisanslı Depoculuk ve İlgili Politikaların Sürdürülebilir Etkinliği Üzerine Bir Araştırma

Türkiye’de

2005 yılında kanunu çıkan lisanslı depoculuk; üreticilere depolama ve finansman

imkânı sağlaması, gıda arz güvenliğine katkı vermesi, elektronik ürün senetleri

ile tarım ürünleri ticaretini kayıt altına alması, tarıma dayalı sanayi

işletmelerine hammadde tedarikinde kolaylık sağlaması ve ürünlerin depolaması

ve muhafazasını temin gibi işlevlere sahiptir. Türkiye’de 2016 yılından sonra

hızlı bir şekilde yaygınlaşmaya başlayan lisanslı depoculuk, 2022 yılı sonu

itibariyle 47 ilde 170 şirket ile 9,1 milyon ton depolama kapasitesine

ulaşmıştır. Bu altı yıllık süreçte stopaj, KDV ve kurumlar vergisi

muafiyetleri, depolanan ürünler için kira desteği ve depoya teslim edilen

ürünler için nakliye ve analiz desteği verilmiştir. Ayrıca, üreticilerin

depolara teslim ettikleri ürün kapasiteleri karşılığında Elektronik Ürün Senedi

tutarının %75’ine kadar azami 9 ay vadeli kredi faizlerine %100 destek verilmiştir.<o:p></o:p>

Ancak mevcut

veriler, lisanslı depolara ürün veren üreticilerin lisanslı depolara ürünlerini

teslim etmek yerine peşin satışa rağbet ettiklerini göstermektedir. Bu tutumun

altında üreticilerin büyük bir kısmının üretim ölçeği düşük aile işletmeleri

olması ve yeterli finansmana sahip olmaması problemleri yatmaktadır. Bu durum,

son zamanlarda yaygınlaşan stokçuluğa da zemin hazırlamaktadır. Öngörülen 2023

hedefi depo sayısı açısından aşılmış, kapasite açısından hemen hemen yakalanmış

olsa da hem kapasite kullanımı hem de lisanslı depoculuğun ana amacıyla tam

uyumlu olmaması sorunları devam etmektedir. Lisanslı depoculuğun bu önemli problemlerine

yönelik analizler yapan yeter sayıda ve kapsayıcılıkta birincil verileri

kullanan araştırmaya rastlanmamıştır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı,

Türkiye’de lisanslı depoların hedefleri doğrultusunda sayılarının ve kullanım

kapasitelerinin artırılması için sürdürülebilir etkinliklerinin

belirleyicilerini tespit etmek, önemliliklerini ortaya çıkarmak ve bu analiz

sonuçlarını lisanslı depoculuk politikalarıyla ilişkilendirerek ihtiyaç, çözüm

ve alternatif politika önerileri sunmaktır. <o:p></o:p>

Araştırma Türkiye'de buğday başta olmak üzere

tahıl depolayan lisanslı depoların yaklaşık % 60’nın bulunduğu 11 ilde

yapılacaktır. Araştırma örneklemi bu illerdeki lisanlı depolara ürün teslim

eden ve etmeyen 420 hububat üreticilerini kapsamaktadır. Bu örneklem ile

yapılacak anket çalışmasından elde edilen veriler çalışmanın ana materyalini

oluşturmaktadır. Anket soruları lisanslı depolara çiftçilerin ürün verme ve

verilen miktar kararlarının belirleyicilerine yönelik sorular yanında lisanslı

depoculuğun çiftçiler açısından sorunlarını ve ilgili politikalara

yaklaşımlarını ortaya koyan sorulara yer verilmiştir. Anket yoluyla elde edilen

bu veriler, lisanslı depolara ürün verme kararı ve miktarının belirleyicilerini

tahmin için iki aşamalı Heckman modeliyle yapılacak analizler yanında sorunları

ortaya koyacak deskriptif analizlerde kullanılacaktır. Tahıllardaki fiyat

oynaklığına lisanslı depoculuğun etkilerini ortaya koyan zaman serisi

analizleri yanında tahıl üreticileri dışındaki paydaşlarla yapılacak mülakatlar

ve GZFT analizine imkân veren çalıştay sonuçları, araştırma çıkarımlarına katkı

veren tamamlayıcı bilgilerin üretilmesini sağlayacaktır.<o:p></o:p>