Farklı kökenli çemen (Trigonella foenum-graceum L.) genotiplerinin tarımsal ve kalite özellikleri ile biyolojik aktif maddeleri ve genetik ilişkilerinin belirlenmesi

Tıbbi-aromatik bitkiler sahip oldukları biyoaktif

fitokimyasallar ya da besin değeri yüksek bileşenler nedeniyle insan sağlığına

faydaları olan ve kullanımları giderek artan bir bitki grubudur. Çemen (Trigonella foenum-graceum L.), bu bitkiler arasında özel bir konuma

sahiptir. Toprak ve iklim istekleri yönünden seçicilik göstermemesi nedeniyle, ülkemiz

ekolojisinde buğdayın yetiştiği her yerde yetişebilmektedir. Tohumları değişik

gıdalarda ve yemeklerde baharat olarak ve tıbbi ilaçların yapımında

kullanılmakta; yapraklarından ise sebze olarak yararlanılmaktadır. Antidiyabetik,

antioksidan, antienflamatuar, gastroprotektif ve kemopreventif etkileri

nedeniyle geleneksel tıpta geniş bir kullanım alanına sahiptir. Nutrasötik

özellikleri, gıdalarda kullanımı ve sağlığa yararları nedeniyle çemen üretimine

olan ilgi her geçen gün artmaktadır. Bu ilgiye rağmen, çemende yeterli sayıda

kapsamlı ve nitelikli çalışma bulunmamaktadır. 7 iş paketinden oluşan bu

araştırma projesinde farklı kökenli çemen genotiplerinin tarımsal ve kalite

özellikleri, antioksidan aktiviteleri, fenolik bileşikleri, biyolojik aktif

maddeleri ve genetik ilişkilerinin belirlenmesi amaçlanmaktadır. 3 yıllık bu

araştırma projesinin tarla denemeleri 2020 ve 2021 yıllarında Erzurum ekolojik koşullarında

“Şansa Bağlı Tam Bloklar” deneme desenine göre 3 tekrarlı olarak

yürütülecektir. Tarla denemelerinde Hindistan, İsrail, Sırbistan, Pakistan,

Mısır, Malezya, Ukrayna, Almanya, İran, Ispanya, Ürdün, Suriye, Fas, Etiyopya

ve Türkiye orjinli 39 çemen genotipinde verim ve verim unsurlarının belirlenmesi

amaçlanmaktadır. Diğer iş paketleri kapsamında ise genotiplerin yağ asidi kompozisyonları,

bitki besin elementleri (P, K, Ca, Mg, Na, Fe, Mn, Zn, Cu Ve B), antioksidan özellikleri

(DPPH, FRAP ve ORAC), fenolik bileşikleri (fenolik asitler ve flavonoidler) ve

önemli etken maddelerinin (diosgenin,

trigonelline ve 4-hydroxyisoleucine) incelenmesi hedeflenmektedir. Projede

kimyasal madde analizleri GC/MS, ICP/OES ve HPLC cihazları kullanılarak

gerçekleştirilecektir. Ayrıca, moleküler çalışmalarla çemen genotiplerinin akrabalık

ilişkileri belirlenecektir. Çalışma sonunda, farklı çemen genotiplerinin bölge

koşullarındaki performansları ortaya çıkarılacak, genotip özellikleri

tanımlanacak ve elde edilen bulgular üreticiler, araştırmacılar ve ilgili

kuruluşlarla paylaşılacaktır. Öte yandan, verim, kalite ve aktif maddeler

yönünden üstün çemen genotipleri belirlenerek ileride yapılacak ıslah

çalışmaları için zemin oluşturulacaktır. Çalışmada ayrıca, incelenen özellikler

yönünden genotiplerin gösterecekleri farklılıklar belirlenecektir. Bu projenin

tarla çalışmaları Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesine ait deneme tarlalarında;

kalite analizleri, antioksidan aktivite, fenolik bileşikler ve biyolojik aktif

maddelerin tayini ve moleküler çalışmalar Atatürk Üniversitesi Ziraat

Fakültesi, Eczacılık Fakültesi ve Doğu Anadolu Yüksek Teknoloji Araştırma ve

Uygulama Merkezi (DAYTAM) laboratuvarlarında; besin elementi analizleri ise

Erciyes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü

laboratuvarlarında gerçekleştirilecektir.