Proje Devam Ediyor Yükseköğretim Kurumları Destekli Proje

Müteahhir Dönem Kelamında Şüphecilik Eleştirisi (13 ve 16 yy Arası)

Sinan Öge (Yürütücü), Ahmet Karagöz (Araştırmacı)

Atatürk Üniversitesi 2023

Proje özeti

Şüpheciler, düşünce tarihi boyunca tüm düşünce sistemlerinin kendilerine tavır alarak ortaya çıktığı bir ekol olmuştur. Zira ortaya attıkları iddialar öylesine geneldir ki düşünürler ya onların iddialarını makul bir zeminde cevaplandırarak kendi sistemlerini kurmaya çalışmış ya da bu iddiaları önemsemeyip bazı temel kabullerden taviz vererek kendi düşünce sistemlerini geliştirmişlerdir. İslam inanç esaslarının aklî bir zeminde temellendiriciliğini ve savunuculuğunu üstlenen kelam ilminin de şüpheci iddialara karşı ikinci yoldansa birinci yolu tercih edeceği aşikâr bir husustur. Nitekim kelam ilmiden, özellikle müteahhir dönem kelamından ontoloji ve epistemolojide sunduğu tasavvurlarla beraber varlığın veya bilginin imkânsızlığını savunan ya da bunları bazı alanlarla sınırlayan bir ekolü görmezden gelmesi beklenemez. Bu sebeple şüpheciler, kelam ilminin özellikle de müteahhir döneminde tam olarak karşıt bir ekol sayılmaya başlanmış ve şüpheci argümanlar hem kelam sisteminin güçlendirilmesinde hem de farklı ekolleri eleştirmede kullanılmıştır. Literatürde her ne kadar belirli âlim ve eserler üzerinden şüpheciliği anlamaya dair çalışmalar yapılmışsa da bütün bir müteahhir dönem kelam âlimlerini ve eserlerini şüphecilik özelinde inceleyen bir çalışma yoktur. Bu bağlamda çalışmamızda şüphecilik olgusunun müteahhir dönem kelamındaki tanımı, tasnifi ve bireyler düzlemindeki varlıkları araştırılmıştır. Daha sonra şüphecilerin duyu verisinin ve akıl yürütmenin kesin bilgiye ulaştırmayacağı yönündeki iddiaları ve kelamcıların bu iddialara karşı tavırları detaylıca ele alınmıştır. Bu bölümün sonunda ayrıca kelamcıların tavırları şüpheci argümanları çürütmede ne derece başarılı oldukları tespit edilmeye çalışılmıştır. Son bölümde ise kelam sistemi şüpheci perspektiften incelenmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda şüpheci bir gözle kelam sisteminin iç tutarlılığı ve metodik şüphecilik gibi hususlar incelenmiştir.